Ж.А. ТӘШЕНЕВ УНИВЕРСИТЕТІНДЕ ТҰЛҒАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАРҒА АРНАЛҒАН АШЫҚ САБАҚ ӨТТІ

«Педагогикалық ғылымдары» институты

«Педагогика және психология» кафедрасы

2026 жылдың 30 қыркүйек күні «Педагогикалық ғылымдары» институты, 6В01103– «Психология»(I P)мамандығы мамандығының 1103-25-7к1,2,3 тобына «Инклюзивті білім беру» пәнінен ашық дәріс сабағы өткізілді.

Сабақтың тақырыбы: «Тұлға болып қалыптасу: орта ма, тәрбие ме, әлде тұқымқуалаушылық па?»

Сабақтың түрі: дәріс сабағы, интерактивті тренинг-сабақ / практикалық шеберлік сессиясы (Практикалық шеберлік сессиясы – бұл белгілі бір тақырып бойынша мұғалімдерге, студенттерге немесе қатысушыларға нақты тәжірибені меңгертуге бағытталған интерактивті, қолданбалы оқу форматы)

Сабақтың әдісі: Топтық жұмыс, кейс-талдау, рефлексия.

Сабақтың көрнекілігі: Слайд, презентация, муляж, интербелсенді тақта,

Өтілетін орны: 101Б аудитория

Тақырыбы: Тұлға болып қалыптасу: орта ма, тәрбие ме, әлде тұқымқуалаушылық па?

Сабақ түрі: Интерактивті тренинг-сабақ/практикалық шеберлік сессиясы (Практикалық шеберлік сессиясы – бұл белгілі бір тақырып бойынша оқытушыларға, студенттерге немесе қатысушыларға нақты тәжірибені меңгертуге бағытталған интерактивті, қолданбалы оқу форматы)

Форматы: Топтық жұмыс, кейс-талдау, рефлексия.

Ұзақтығы: 50 мин

Сабақтың мақсаты

Тұлға болып қалыптасуға ненің әсері көбірек маңызды. Тұлға болып қалыптасу: ген бе, орта ма, тәрбие ме? Қысқа жауап: екеуі де. Ген — "құралдарды" береді, орта мен тәрбие — "сол құралдарды қалай қолдануды" үйретеді."Ген мылтықты береді, орта толықтырады, ал тәрбие өз таңдауың қайда ату керектігін шешеді."

Күтілетін нәтижелер

Қатысушы:

Жеке тұлғаның мазмұнын түсіндіреді;

Педагогикалық шеберліктің элементтерін тәжірибеде қолдана алады;

Өзінің кәсіби деңгейін бағалайды;

Жеке даму бағдарламасының бастапқы нұсқасын жасайды.

Қолданылатын әдістер

«Блиц-сұрақтар»

Блум таксономиясы

Кейс-стади

SWOT талдау

Видеоталдау

Рефлексия «1 қадам алға» әдісі

Қажетті құралдар

Проектор немесе интерактивті тақта

Флипчарт, маркер

Стикер, А4 қағаз

Видео немесе қысқа мотивациялық ролик

Сабақ барысы

I. ҰЙЫМДАСТЫРУ КЕЗЕҢІ (3 МИН)

«Кәсіби бейне» жаттығуы

Жауаптар флипчартқа жазылады — сабақ соңында салыстыру үшін.

Нәтиже: адам өз кәсіби рөлін көз алдына елестетеді.

Оқытушының кіріспе сөзі:

Тұлғаның қалыптасуына қатысты ғылыми пікірталастарды тереңірек түсіну үшін, ғылым тарихындағы үш негізгі бағыттың — биогенетизм, социогенетизм және педагогикалық (тәрбиелік) центризмнің уәждері мен оларды дәлелдейтін нақты ғылыми зерттеулерге тоқталайық.Бұл мәлімет студенттерге арналған дәрісті ғылыми фактілермен байытуға таптырмас материал болады.1. Биогенетиктер не деді? (Тұқым қуалаушылықты жақтаушылар)Басты идеясы: Адам тұлғасының негізгі қасиеттері, интеллект деңгейі, мінез-құлқы және психикалық ауытқулары туа бітеді. Орта мен тәрбие бұл дайын негізді сәл ғана сылап-сипай алады, бірақ түбегейлі өзгерте алмайды.Ғылыми зерттеулер мен дәлелдер:Миннесота егіздерді зерттеу жобасы (Minnesota Twin Family Study, 1979-1990): Психолог Томас Бушар (Thomas Bouchard) бастаған ғалымдар туа сала екі бөлек отбасына асырауға берілген және мүлдем бөлек ортада, әртүрлі тәрбиеде өскен бір жұмыртқалы (монозиготалы) егіздерді зерттеді.Нәтижесі: Бөлек өскеніне қарамастан, бұл егіздердің интеллектісі (IQ), мінез-құлқының ерекшеліктері (агрессияға бейімділік, консерватизм немесе радикализм), тіпті күлкісі мен талғамы 70% жағдайда бірдей болып шықты. Бұл интеллект пен темпераменттің қалыптасуында геннің рөлі өте жоғары екенін дәлелдеді.Криминологиялық зерттеулер (MAOA гені): 2002 жылы ғалым Авшалом Каспи (Avshalom Caspi) бастаған топ адамның агрессияға және қылмысқа бейімділігін зерттеді. Олар «жауынгер гені» (warrior gene) деп аталатын MAOA генінің белсенділігі төмен адамдардың стресске төтеп бере алмай, қылмысқа бейім болатынын ғылыми түрде анықтады.2. Социогенетиктер не деді? (Ортаның әсерін жақтаушылар)Басты идеясы: Адам — әлеуметтік өнім. Ген тек биологиялық қабық қана, ал адамның санасы, құндылықтары, тілі мен мінез-құлқы толығымен оны қоршаған әлеуметтік ортаның (отбасы, мәдениет, таптық жағдай) жемісі.Ғылыми зерттеулер мен дәлелдер:«Маугли балаларды» зерттеу (Әлеуметтік оқшаулану): Ғылымда адам ортасынан тыс, жануарлар арасында өскен 100-ден астам бала тіркелген (мысалы, Джини, Амала мен Камала). Психологтар мен антропологтар бұл балаларды зерттей келе, оларда гені сау болса да, адамға тән ойлау, сөйлеу, тіпть тік жүру дағдыларының қалыптаспағанын көрді. Бұл — әлеуметтік ортасыз адам тұлғасының өмір сүрмейтіндігінің ең үлкен дәлелі.Альберт Бандураның «Бобо қуыршағымен» тәжірибесі (1961): Стэнфорд университетінің психологы Альберт Бандура балалардың агрессияны қалай үйренетінін зерттеді. Бір топ балаға үлкендердің «Бобо» атты үрлемелі қуыршақты ұрып-соғып жатқан видеосын көрсетті, ал екінші топқа бейбіт ойынды көрсетті.Нәтижесі: Агрессияны көрген балалар қуыршақпен жалғыз қалғанда, дәл үлкендер сияқты оны ұрып, дөрекілік көрсетті. Бұл зерттеу адамның мінез-құлқы геннен бұрын, қоршаған ортадан көріп, еліктеу (әлеуметтік оқыту) арқылы қалыптасатынын дәлелдеді.3. Тәрбиені жақтағандар не деді? (Педагогикалық центризм)Басты идеясы: Орта адамға стихиялы (ретсіз) әсер етеді, ал тәрбие — бұл мақсатты, жүйелі түрде ұйымдастырылған процесс. Тәрбие арқылы кез келген генетикалық бейімділікті түзетуге және ортаның жағымсыз әсеріне қарсы «иммунитет» қалыптастыруға болады.Ғылыми зерттеулер мен дәлелдер:Лев Выготскийдің «Жақын даму аймағы» теориясы және дамыта оқыту: Кеңес психологы Л. Выготский баланың психикасы өздігінен дамымайтынын, оның тек үлкендердің мақсатты жетекшілігімен (тәрбие және оқу процесінде) ғана қалыптасатынын дәлелдеді. Баланың бүгін үлкендердің көмегімен (тәрбиемен) жасаған ісі, ертең оның жеке тұлғалық қасиетіне айналады.

II. Қызығушылық ояту (5 мин)

Видеоролик көрсету:

«XXI ғасыр мұғалімі қандай болуы тиіс?» (YouTube-тан 1 минуттық кез келген ролик).

Талқылау сұрақтары:

Не байқалды?

Бүгінгі мұғалімге қандай талаптар қойылады?

Қай қасиет өзіңізде бар деп ойлайсыз?

III. Негізгі бөлім (15 мин)

Мини-дәріс (теория)

Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігіне не кіреді:

1. Пәндік құзыреттілік

Мұғалімнің өзі оқытатын пәнді терең меңгеруі және оны ғылыми-әдістемелік тұрғыдан дұрыс жеткізе алуы.

2. Әдістемелік (педагогикалық) құзыреттілік

Сабақ жоспарлау, оқыту әдістерін таңдау, оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру, нәтижеге бағытталған оқыту.

3. Цифрлық құзыреттілік

АКТ құралдарын қолдану, онлайн ресурстарды пайдалану, цифрлық оқу материалдарын әзірлеу, киберқауіпсіздікті сақтау. (Цифрлық құзыреттілік — бұл мұғалімнің цифрлық технологиялардыоқыту, бағалау, коммуникация, білім ресурстарын басқару және кәсіби даму үдерістерінде тиімді қолдана алу қабілеті.)

4. Коммуникативтік құзыреттілік

Оқушылармен, ата-аналармен және әріптестермен тиімді байланыс орнату, эмоционалды интеллект, класс менеджменті.

5. Тұлғалық құзыреттілік

Шығармашылық, кәсіби этика, өзін-өзі дамыту, құндылықтық ұстанымдар, психологиялық тұрақтылық.

6. Әлеуметтік құзыреттілік

Мектептің, қоғамның, ата-аналар қауымдастығының сұраныстарын түсіну; топта, ұжымда тиімді жұмыс істей алу.

2. Топтық жұмыс: «Педагогикалық шеберлік компоненттері»

Топтарға тапсырма беріледі:

Педагогикалық шеберліктің 4 құрамдас бөлігін анықтау:

педагогикалық техника (– мұғалімнің оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін сөйлеу, қарым-қатынас, өзін-өзі басқару, сабақ жүргізу және оқушылармен әрекеттесу шеберліктерінің кешені.)

коммуникативтік шеберлік (Коммуникативтік шеберлік – мұғалімнің оқушылармен, ата-аналармен және әріптестермен тиімді қарым-қатынас орната білу қабілеті, ақпаратты түсінікті жеткізу, тыңдай алу, эмоцияны басқару және педагогикалық жағдайды тілдік құралдар арқылы дұрыс шешу дағдылары.

Яғни, бұл – мұғалімнің кәсіби қарым-қатынас мәдениеті.)

ұйымдастырушылық қабілет (Ұйымдастырушылық қабілет – мұғалімнің оқу-тәрбие үдерісін дұрыс жоспарлау, басқару, үйлестіру және оқу жағдайларын тиімді ұйымдастыра алу қабілеті. Яғни, бұл – сабақты, сыныпты, уақытты, оқушыларды және оқу материалын жүйелі түрде ұйымдастыру шеберлігі.)

тұлғалық стиль (Тұлғалық стиль – мұғалімнің кәсіби қызметінде өзіндік мінез-құлқы, қарым-қатынас тәсілдері, оқыту әдісі, эмоциялық реакциясы және жетекшілік тәсілдері арқылы көрінетін жеке дара жұмыс істеу ерекшелігі. Яғни, бұл – мұғалімнің өзіндік қолтаңбасы, оның оқушылармен әрекеттесуінің дара тәсілі.)

Тапсырманың қорытындысы ретінде 2 минуттық презентацияға шолу жасау.

3. Кейс-талдау (3–4 минут)

Кейс:«Сабаққа жиі кешігетін, сабаққа қызықпайтын оқушы. Мұғалім не істей алады?»

Топтар өз шешімдерін ұсынады → оқытушы қорытындылайды (коуч тәсілімен).

Топтық жұмысқа арналған бағыттаушы сұрақтар

Топтарға мына бағыттар бойынша шешім ұсынуды тапсыруға болады:

1. Педагогикалық диагностика

Неліктен кешігеді?

Қызықпаудың себебі неде?

Үй жағдайы, денсаулығы, психологиялық факторлар бар ма?

2. Коммуникация және мотивация

Оқушымен жеке әңгіме

Қолдау көрсету

Мотивациялық мақсат қою

Қызығушылықтарын анықтау

3. Сабақтағы жұмыс тәсілдері

Саралау

Топтық/жұптық жұмыс

Белсенді әдістер

Оқушыға рөл беру (лидер, модератор)

4. Ата-анамен байланыс

Жеке сөйлесу

Үй жағдайын білу

Қолдау көрсету жолдарын бірге анықтау

5. Сыныппен жұмыс

Психологиялық климат

Позитивті тәртіп

Қолдау ортасын құру

Топтар өз шешімдерін ұсынады

Әр топ 3–5 ұсыныс береді.

Оқытушының коуч тәсілімен қорытындысы

Оқытушы/коуч дайын кеңес бермейді, сұрақтар арқылы ойлануға итермелейді.

Міне, қорытындылау үшін оқытушының коучинг сұрақтары:

1. Сананы кеңейтетін сұрақтар

«Бұл оқушының мінез-құлқы нені білдіруі мүмкін?»

«Оның кешігуі сізге қандай сигнал немесе серпін береді?»

2. Жауапкершілікке бағыттайтын сұрақтар

«Сабақ құрылымында не өзгерсе, оқушыға қызықты болар еді?»

«Қандай қолдау тәсілдері оның жағдайына сай келеді?»

3. Шешімге бағыттайтын сұрақтар

«Ең бірінші қандай қадамды жасай аласыз?»

«Бұл оқушының оқуына кедергі болып тұрған нақты не?»

4. Ресурсты анықтайтын сұрақтар

«Қандай күшті жақтары бар?»

«Сізде қандай ресурстар бар?»

Қорытынды ой (коуч стилінде):

«Әрбір оқушының мінез-құлқы – айтылмаған сұраныс.

Мұғалімнің міндеті – жазалау емес, себебін табу.

Себеп анықталса, шешім автоматты түрде пайда болады.»

4. Практикалық бөлім: SWOT-талдау

Қатысушылар жеке-жеке жазады:

S – өз күшті жақтарым

W – әлсіз тұстарым

O – даму мүмкіндіктерім

T – қандай қауіп немесе кедергі бар?

IV. Қорытынды рефлексия

«1 қадам алға» әдісі:

Сұрақ:

«Бүгіннен бастап кәсіби шеберлігімді арттыру үшін жасайтын бір әрекетім…»

Қатысушылар бір сөйлеммен бөліседі.

V. Бағалау

Бағалау түрлері: өзара бағалау, өзін-өзі бағалау.

📄 Қорытынды материал (презентация жасалды)

Қорытынды слайдқа:

Құзыретті мұғалім — білім берудің сапасын қамтамасыз ететін негізгі тұлға.

Педагогикалық шеберлік — тәжірибе, рефлексия және үздіксіз дамудың нәтижесі.

Заманауи мұғалім: креативті, цифрлық сауатты, эмоционалды тұрақты, мотивацияның көзі.

Дәрісті талдау, қорытындылау.

Құрметті студенттер және қонақтар, оқытушылар, бүгінгі «Мұғалімнің кәсіби құзіреттілігі және педагогикалық шеберлік» тақырыбындағы ашық сабағымыздың басты идеясы – заманауи мұғалім тек пәнді меңгерген маман ғана емес, сонымен бірге жан-жақты, үздіксіз дамып отыратын тұлға екенін ұғыну.

Кәсіби құзіреттілік – бұл мұғалімнің білім, білік, дағдысы ғана емес, оның оқушыны түсіне білуі, әр баланың қабілетін аша алуы, оқу процесін тиімді ұйымдастыруы, жаңашыл технологияларды меңгеруі. Ал педагогикалық шеберлік – осы құзіреттіліктің шығармашылықпен ұштасқан көрінісі. Шынайы шебер мұғалім – өз ісіне ынтық, оқушының жүрегіне жол таба алатын, әр сабақты әсерлі етіп құрастыратын ұстаз.

Бүгінгі сабақты қорытындылай келе:

мұғалім кәсібилігі – сапалы білімнің кепілі;

педагогикалық шеберлік – әр сабақтың рухани күші;

үздіксіз ізденіс пен жаңашылдық – заманауи ұстаздың басты серігі екенін атап өткім келеді.

Біз бір-бірімізден үйреніп, тәжірибе алмаса отырып, білім беру сапасын жаңа деңгейге көтере аламыз. Бүгінгі ашық сабақ сіздерге пайдалы ой, жаңа идея, шабыт берді деп сенемін.